Strona główna Lista obszarów Wyszukiwarka Powrót do portalu

Jesteś w...

Słone Łąki w Dolinie Zgłowiączki

Kod obszaru:

PLH040037

Forma ochrony w ramach sieci Natura 2000:

specjalny obszar ochrony siedlisk (Dyrektywa Siedliskowa)

Obszar biogeograficzny:

kontynentalny

Powierzchnia:

151,9 ha

Status formalny:
Obszar zatwierdzony Decyzją Komisji Europejskiej

Opis przyrodniczy:

Obszar znajduje się na terenie Kujaw, historycznej dzielnicy Polski. Według regionalizacji fizycznogeograficznej wg Kondrackiego jest to makroregion Pojezierza Wielkopolskiego, mezoregion - Pojezierze Kujawskie. Pod względem geobotanicznym jest to Poddział Wielkich Dolin, kraina Wielkopolsko-Kujawska, Okręg Kujawski. Obszar Kujaw należy do terenów o najniższej rocznej sumie opadów w Polsce. W latach 1981-1990 średnia roczna suma opadów wynosiła 498 mm przy dość wysokiej średniej rocznej temperaturze powietrza 8,3°C.
Słone łąki leżą na dnie doliny rzeki Zgłowiączki, na kilku odcinkach w rejonie wsi: Czamaninek, Janiszewskie Dęby, Chrustowo, Janiszewek, Janiszewo i Zgłowiączka. Rzeka Zgłowiączka jest na Kujawach największym lewobrzeżnym dopływem Wisły. Do Wisły wpada we Włocławku, osiągając 79 km długości. Dolina rzeki jest w wielu miejscach zatorfiona, wypełniona torfami niskimi. Miejscami jednak podłoże jest mineralne. Łąki położone w dolinie w okresie wiosennym i letnim są okresowo zalewane. Zasolenie gleb na tym obszarze nie pochodzi z wód rzeki, tylko związane jest z wysiękami słonych wód, towarzyszących cechsztyńskim pokładom soli kamiennej. Pokłady te w obrębie antyklinorium środkowopolskiego są wyniesione blisko powierzchni ziemi. Obecnie źródłem zasolenia są również solanki sączące się z odwiertów, wykonanych w przeszłości przez człowieka.
Wody gruntowe zalegają tutaj na niewielkiej głębokości (0,5-1,0 m) i charakteryzują się dość wysokim stopniem mineralizacji - maksymalnie 7,8 g dm-3. Głównymi typami hydrochemicznymi są Cl-Na oraz Cl-Na-Ca. Efektem oddziaływania tych wód jest zasolenie gleb, które wyrażone jako przewodność nasyconego ekstraktu glebowego (ECe) wynosi 5,1-17,9 dS m-1. W roztworach glebowych wyraźnie dominuje NaCl. Zawartość chlorków w poziomach powierzchniowych waha się od 0,10% do 0,85% (m/m).
Słone łąki są wykształcone w różnym stopniu pod względem stanu zachowania. Jest to siedlisko przyrodnicze półnaturalne, gdzie do jego utrzymania niezbędne jest ekstensywne użytkowanie łąkarsko-pasterskie. Zaniechanie takiej formy presji prowadzi do zarastania słonej łąki przez ekspansywne gatunki szuwarowe lub ziołoroślowe, m.in. przez trzcinę pospolitą. Duże połacie słonych łąk w rejonie Janiszewa, obserwowane i dokumentowane w latach 90-tych, są obecnie zarośnięte trzciną.
Poza roślinnością halofilną na dnie doliny spotyka się inne wartościowe przyrodniczo ekosystemy. Są to łąki trzęślicowe, świeże łąki rajgrasowe, łąki turzycowe z licznym udziałem groszka błotnego, fragmenty muraw kserotermicznych, naturalne i sztuczne oczka wodne oraz w różnym stopniu wykształcone łęgi jesionowo-olszowe.
Do najbardziej wartościowych cech obszaru należy zaliczyć obecność słonych łąk. Mają one znaczenie w skali zarówno regionu, jak i kraju. Siedlisko przyrodnicze śródlądowych słonych łąk, pastwisk i szuwarów jest tu zróżnicowane na kilka podtypów. Dominują śródlądowe słone łąki ze świbką morską i mlecznikiem nadmorskim. W lokalnych zagłębieniach, w koleinach dróg prowadzących na łąki, występują niewielkie płaty muraw z mannicą odstającą i muchotrzewem solniskowym. Większe powierzchnie w obniżeniach zajmuje halofilny szuwar z sitowcem nadmorskim. W partiach położonych nieco wyżej wykształciły się płaty subhalofilnych łąk z kostrzewą trzcinowatą i pięciornikiem gęsim. Razem podtypy te tworzą w gradiencie zasolenia i wilgotności unikalną mozaikę, o zróżnicowanej strukturze i składzie gatunkowym. Występowanie słonych łąk zwiększa różnorodność i heterogeniczność rolniczego krajobrazu Kujaw. W ich obrębie występuje grupa rzadkich halofilnych gatunków roślin, jak: łoboda oszczepowata, odm. solna, Salina mlecznik nadmorski, mannica odstająca, muchotrzew solniskowy, świbka morska, koniczyna rozdęta Trifolium, komonica wąskolistna i inne. Pomiędzy roślinnością słonolubną i innymi komponentami ekosystemu (owady, grzyby) tworzą się specyficzne powiązania troficzne i rozwojowe. Na pozostałych łąkach spotyka się również rzadkie składniki flory regionu i kraju - m.in. Gożdzik pyszny, pełnik europejski, groszek błotny.
Wartość użytkowa siedliska przyrodniczego Śródlądowych słonych łąk, pastwisk i szuwarów jest relatywnie mniejsza. Użytkowane jest ono jako łąka kośna lub pastwisko. Największe znaczenie gospodarcze ma tu zespół śródlądowych słonych łąk ze świbką morską i mlecznikiem nadmorskim, odżywcza wartość siana nie jest jednak oceniana zbyt wysoko. Stosunkowo wartościowe są tutaj inne typy łąk, m.in. świeże łąki rajgrasowe. Jest to również miejsce gniazdowania i lęgu wielu gatunków ptaków.

Dane zaktualizowano w 2009 r.

Opis turystyczny:

Teren jest obiektem badań archeologicznych. W rejonie wsi Zgłowiączka wyznaczono istnienie 5 faz osadniczych datowanych na neolit, okres rzymski i wczesne średniowiecze. W wyniku wykopalisk odkryto wczesnośredniowieczne warzelnie soli w Zgłowiączce - szczątki panwi, w których warzono sól. Pierwszy etap warzelnictwa, który polegał na wykorzystywaniu naturalnie wypływających powierzchniowych solanek, wyznaczono na wczesne średniowiecze, na wiek XI. Drugi etap zapoczątkowany został na przełomie XII/XIII w. prawdopodobnie w związku z wyczerpywaniem się naturalnych słonych wód powierzchniowych i związany był z budową studni, w celu pozyskania surowca z żył podziemnych. Warzelnia w Zgłowiączce, jak podają źródła, istniała najwyżej do roku 1372. Na początku wieku XX w trakcie badań geologicznych, których celem było poszukiwanie złóż soli, w dolinie rzeki między wsiami Zgłowiączka i Janiszewo wykonano odwierty, które stały się dodatkowym źródłem wypływu solanki. Pokładów soli nie odnaleziono. Pierwsze dane dotyczące występowania roślinności słonolubnej na tym obszarze pochodzą z początków XX wieku.
Kujawsko-Pomorska Organizacja Turystyczna mieści się w Urzędzie Marszałkowskim w Toruniu. Można zapoznać się ze stroną internetową Organizacji: www.k-pot.pl a w razie szczegółowych pytań skontaktować się mailowo: biuro@k-pot.pl. Lokalne organizacje turystyczne (LOT) można odwiedzić w Tucholi (LOT "Bory Tucholskie"), Grudziądzu, Toruniu, Bydgoszczy (LOT BYLOT), Inowrocławiu (Inowrocławska LOT "InLOT").

Zagrożenia:

Do utrzymania typowo wykształconych słonych łąk - a także innych typów łąk - niezbędne jest ekstensywne użytkowanie łąkarsko-pasterskie, dlatego brak użytkowania jest jednym z bardziej istotnych czynników zagrożeń dla tego obszaru. W Janiszewie i Zgłowiączce pod koniec lat 90-tych rolnicy stopniowo rezygnowali z hodowli krów i tym samym wypasania ich na łąkach. Poza tym słone łąki w dużej części zajmują tu tereny nisko położone i podmokłe, trudno dostępne dla maszyn rolniczych. W wielu miejscach nie jest możliwe koszenie łąk kosiarkami, a konieczne jest stosowanie koszenia ręcznego, wymagającego większego nakładu pracy. Dlatego, ze względu na trudny dostęp, niską jakość siana i kłopoty z jego suszeniem, zrezygnowano z użytkowania wielu fragmentów słonych łąk. Konsekwencją tego jest ich zarastanie przez trzcinę pospolitą Phragmites australis i eliminowanie halofitów.
Wyniki najnowszych badań wskazują, że koszenie powierzchni zajętej przez trzcinę dwa razy do roku (czerwiec, sierpień) prowadzi po dwóch latach do odtworzenia uprzywilejowanego stanu siedliska, wzrostu bogactwa gatunkowego i podniesienia indeksu różnorodności. W celu utrzymania i restytuowania słonych łąk niezbędne jest zatem wsparcie finansowe dla rolników, aby mogli prowadzić odpowiednie użytkowanie, szczególnie na powierzchniach zarastających trzciną.
Do innych zagrożeń można zaliczyć tu jeszcze obniżanie poziomu wody, a także eutrofizację i zanieczyszczanie wód.

Ważne dla Europy typy siedlisk przyrodniczych
(z Zał. I Dyr. Siedliskowej), w tym siedliska priorytetowe(*):

• śródlądowe słone łąki, pastwiska i szuwary (Glauco-Puccinietalia część - zbiorowiska śródlądowe) *
• starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne ze zbiorowiskami z Nympheion, Potamion
• murawy kserotermiczne (Festuco-Brometea i ciepłolubne murawy z Asplenion septentrionalis-Festucion pallentis) *
• zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (Molinion)
• ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) i ziołorośla nadrzeczne (Convolvuletalia sepium)
• niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris)
• górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk
• łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy żródliskowe) *

Ważne dla Europy gatunki zwierząt
(z Zał. II Dyr. Siedliskowej i z Zał. I Dyr. Ptasiej), w tym gatunki priorytetowe(*):

• kumak nizinny - płaz

Instytucje, w których można uzyskać informacje o obszarze:

  • Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Bydgoszczy ul. Konarskiego 1, 85-950 Bydgoszcz
  • Kujawsko-Pomorska Organizacja Turystyczna ul. Wełniany Rynek 5/8, 85-036 Bydgoszcz (do korespondencji) Urząd Marszałkowski w Toruniu (siedziba) Pl. Teatralny 2, 97-100 Toruń Tel.: (52) 376 70 19, Fax.: (52) 376 70 19 biuro@k-pot.pl, www.k-pot.pl

Jednostki administracyjne:

• Lubraniec (włocławski, woj. kujawsko-pomorskie)
• Topólka (radziejowski, woj. kujawsko-pomorskie)